Phạm tội chưa đạt có bị xử lý hình sự không?

Trong thực tế, có những trường hợp một người đã thực hiện hành vi nhằm phạm tội nhưng hậu quả cuối cùng không xảy ra do bị ngăn chặn, được người khác can thiệp hoặc vì những nguyên nhân ngoài ý muốn. Vậy phạm tội chưa đạt có bị xử lý hình sự không, mức hình phạt được xác định như thế nào và khi nào người thực hiện hành vi có thể không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội định phạm?

Theo pháp luật hình sự Việt Nam, phạm tội chưa đạt vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc chưa gây ra hậu quả như mong muốn không đồng nghĩa với việc người thực hiện hành vi đương nhiên được miễn trách nhiệm.

1. Phạm tội chưa đạt là gì?

Theo Điều 15 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, phạm tội chưa đạt là trường hợp người phạm tội cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn. Người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt.

Có thể hiểu, người thực hiện đã bắt đầu hành vi nhằm thực hiện tội phạm, nhưng quá trình đó bị gián đoạn hoặc không đạt được kết quả cuối cùng do yếu tố nằm ngoài mong muốn của họ.

Ví dụ:

• Một người dùng dao đâm người khác với mục đích tước đoạt tính mạng, nhưng nạn nhân được cấp cứu kịp thời và không tử vong.
• Một người nổ súng nhằm giết người nhưng không trúng mục tiêu.
• Một người tìm cách chiếm đoạt tài sản bằng hành vi phạm tội nhưng bị phát hiện, ngăn chặn trước khi hoàn thành hành vi theo cấu thành tội phạm tương ứng.

Trong các ví dụ trên, việc xác định có phải phạm tội chưa đạt hay không còn phụ thuộc vào ý thức chủ quan, hành vi thực tế, chứng cứ và dấu hiệu cấu thành của tội danh cụ thể.

2. Phạm tội chưa đạt có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Câu trả lời là có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều 15 Bộ luật Hình sự đã quy định trực tiếp trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội chưa đạt.

Điều quan trọng là phải xác định hành vi đã thực hiện có đủ dấu hiệu của một tội phạm theo luật định hay không, người thực hiện có lỗi cố ý và việc không hoàn thành tội phạm có xuất phát từ nguyên nhân ngoài ý muốn hay không.

Chẳng hạn, nếu một người có ý định giết người, đã thực hiện hành vi tấn công nhằm tước đoạt tính mạng nhưng nạn nhân sống sót do được cấp cứu, người đó vẫn có thể bị xem xét về tội giết người ở giai đoạn phạm tội chưa đạt nếu có đủ căn cứ pháp luật.

Trong trường hợp này, việc nạn nhân không tử vong không tự động làm cho hành vi chỉ còn là tội cố ý gây thương tích. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đánh giá mục đích, phương thức tấn công, loại hung khí, vị trí tác động, cường độ hành vi, lời nói, diễn biến trước và sau sự việc cùng các chứng cứ khác.

Ngược lại, không phải mọi hành vi có ý định phạm tội nhưng không thành công đều mặc nhiên bị xử lý hình sự. Việc xử lý còn phụ thuộc vào tội danh, giai đoạn thực hiện hành vi, quy định về trách nhiệm hình sự và các căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự nếu có.

3. Mức hình phạt đối với người phạm tội chưa đạt được xác định thế nào?

Theo Điều 57 Bộ luật Hình sự, Tòa án quyết định hình phạt đối với trường hợp phạm tội chưa đạt căn cứ vào điều luật về tội phạm tương ứng, đồng thời xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và những nguyên nhân khiến tội phạm không thực hiện được đến cùng.

Đối với trường hợp phạm tội chưa đạt:

• Nếu điều luật áp dụng quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, mức hình phạt áp dụng cho trường hợp phạm tội chưa đạt không quá 20 năm tù.
• Nếu điều luật quy định hình phạt tù có thời hạn, mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.

Các giới hạn trên là quy tắc về mức hình phạt, không có nghĩa người phạm tội chưa đạt đương nhiên được hưởng mức án thấp nhất hoặc chắc chắn không phải chấp hành hình phạt tù.

Tòa án vẫn phải cân nhắc đầy đủ tính chất vụ án, vai trò của người phạm tội, hậu quả thực tế, động cơ, mục đích, nhân thân và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

4. Phân biệt phạm tội chưa đạt với chuẩn bị phạm tội

Phạm tội chưa đạt và chuẩn bị phạm tội là hai giai đoạn khác nhau.

Chuẩn bị phạm tội thường liên quan đến việc tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm. Phạm tội chưa đạt là khi người thực hiện đã cố ý thực hiện hành vi phạm tội nhưng không thể hoàn thành vì nguyên nhân ngoài ý muốn.

Ví dụ, một người mới chuẩn bị công cụ để thực hiện hành vi phạm tội có thể được xem xét ở giai đoạn chuẩn bị, tùy tội danh và quy định liên quan. Nếu người đó đã bắt đầu tấn công nạn nhân nhằm giết người nhưng bị người khác ngăn cản, hành vi có thể được xem xét ở giai đoạn phạm tội chưa đạt.

Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng bởi trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội chỉ được đặt ra trong những trường hợp Bộ luật Hình sự quy định. Trong khi đó, người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 15 nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

5. Tự ý dừng lại giữa chừng có được miễn trách nhiệm hình sự không?

Cần phân biệt phạm tội chưa đạt với trường hợp tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội theo Điều 16 Bộ luật Hình sự.

Theo quy định này, người tự mình không thực hiện tội phạm đến cùng, mặc dù không có gì ngăn cản, thì được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm. Tuy nhiên, nếu hành vi thực tế đã thực hiện cấu thành một tội phạm khác, người đó vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm ấy.

Ví dụ, một người đã chuẩn bị thực hiện hành vi phạm tội nhưng tự mình quyết định từ bỏ, trong khi vẫn có đủ điều kiện tiếp tục và không bị ai ngăn cản, có thể được xem xét theo Điều 16 nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật.

Ngược lại, nếu người đó dừng lại vì bị phát hiện, bị khống chế, không thể tiếp tục hoặc phương tiện phạm tội bị vô hiệu hóa thì không thể chỉ dựa vào việc hành vi đã dừng để kết luận là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội.

Việc đánh giá cần căn cứ vào toàn bộ diễn biến và nguyên nhân khiến hành vi không được thực hiện đến cùng.

6. Những tình tiết nào có thể được xem xét giảm nhẹ hình phạt?

Trong quá trình giải quyết vụ án, người phạm tội có thể được xem xét các tình tiết giảm nhẹ nếu đáp ứng điều kiện pháp luật. Theo Điều 51 Bộ luật Hình sự, những tình tiết có thể liên quan bao gồm tự nguyện bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải hoặc các tình tiết giảm nhẹ khác được luật quy định.

Tuy nhiên, việc có tình tiết giảm nhẹ không đồng nghĩa chắc chắn được miễn trách nhiệm hình sự. Tòa án sẽ đánh giá từng tình tiết cùng tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và các căn cứ khác khi quyết định hình phạt.

Người bị buộc tội cũng có quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư bào chữa; trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, tài liệu và yêu cầu theo quy định tố tụng. Việc thực hiện các quyền này giúp làm rõ bản chất vụ án và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người liên quan.

7. Khi nào nên nhờ luật sư tư vấn về phạm tội chưa đạt?

Các vụ án liên quan đến phạm tội chưa đạt thường đặt ra nhiều vấn đề pháp lý: xác định đúng tội danh, phân biệt ý định phạm tội với hành vi thực tế, đánh giá nguyên nhân khiến tội phạm không hoàn thành và xác định giới hạn hình phạt.

Luật sư có thể hỗ trợ nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ, phân tích dấu hiệu cấu thành tội phạm, xác định giai đoạn thực hiện hành vi và trình bày các tình tiết có lợi cho người bị buộc tội theo quy định pháp luật.

Đặc biệt, không nên tự kết luận rằng hành vi không gây ra hậu quả thì sẽ không bị xử lý hình sự. Việc đánh giá phải dựa trên quy định pháp luật và chứng cứ cụ thể của từng vụ án.

8. Công ty Luật Dragon – Tư vấn và hỗ trợ pháp lý hình sự

Nếu đang liên quan đến vụ án có dấu hiệu phạm tội chưa đạt hoặc cần xác định trách nhiệm hình sự, người liên quan nên chủ động tìm hiểu quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời tham khảo ý kiến luật sư dựa trên hồ sơ cụ thể.

CÔNG TY LUẬT DRAGON – LUÔN ĐỒNG HÀNH CÙNG QUÝ KHÁCH

• Trụ sở chính: Phòng 08 tầng 09, tòa nhà VINACONEX DIAMOND TOWER, số 459C Bạch Mai, phường Bạch Mai, thành phố Hà Nội.
• Tổng đài tư vấn: 1900.599.979
• Luật sư Nguyễn Minh Long – Giám đốc: 0983.019.109
• Email: dragonlawfirm@gmail.com
• Website: www.luatsubaochua.vn | www.congtyluatdragon.com

Liên hệ Công ty Luật Dragon để được tư vấn và hỗ trợ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong các vụ việc hình sự.

Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin pháp luật chung, không thay thế việc tư vấn dựa trên hồ sơ và tình tiết cụ thể của từng vụ án.