TANDTC thông báo rút kinh nghiệm về việc áp dụng tình tiết tăng nặng phạm tội 2 lần trở lên

TAND TỐI CAO RÚT KINH NGHIỆM VỀ VIỆC ÁP DỤNG TÌNH TIẾT “PHẠM TỘI 2 LẦN TRỞ LÊN”: TRÁNH “TĂNG NẶNG CHỒNG TĂNG NẶNG” TRONG XÉT XỬ HÌNH SỰ

Ngày 04/5/2026, Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân Tối cao (TANDTC) đã ban hành Thông báo số 4559/RKN-TPT1 về việc rút kinh nghiệm trong áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015 liên quan đến tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “Phạm tội 2 lần trở lên”. Đây được xem là một động thái quan trọng nhằm thống nhất nhận thức và thực tiễn xét xử trên toàn hệ thống tòa án, hạn chế tình trạng áp dụng sai dẫn đến nguy cơ xử lý hình sự nặng hơn quy định pháp luật.

Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP – “Kim chỉ nam” mới trong áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ

Trước đó, ngày 30/9/2025, Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã ban hành Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, chính thức có hiệu lực từ ngày 15/11/2025, nhằm hướng dẫn cụ thể việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Một nội dung đặc biệt đáng chú ý tại điểm a khoản 2 Điều 5 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP là nguyên tắc xử lý khi một tình tiết vừa là yếu tố định khung hình phạt, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Theo hướng dẫn, nếu bị cáo có nhiều tình tiết tăng nặng nhưng một trong số đó đã được sử dụng làm tình tiết định khung ở khung hình phạt cao hơn, thì không tiếp tục áp dụng tình tiết đó để tăng nặng trách nhiệm hình sự thêm một lần nữa.

Nói cách khác, pháp luật hình sự không cho phép việc “tăng nặng kép” hoặc “cộng dồn bất lợi” cho bị cáo trên cùng một hành vi, cùng một tình tiết.

“Phạm tội 2 lần trở lên” – Không phải lúc nào cũng được tính là tình tiết tăng nặng

Theo hướng dẫn mới, trong trường hợp điều luật đã có cấu thành định khung với nội dung “Phạm tội 2 lần trở lên”, nhưng người phạm tội đồng thời còn có tình tiết định khung nghiêm trọng hơn ở khoản cao hơn của điều luật, thì Tòa án chỉ áp dụng tình tiết định khung cao nhất.

Điều này đồng nghĩa:

➡️ Nếu tình tiết “Phạm tội 2 lần trở lên” không phải căn cứ định khung cao nhất đang được áp dụng, thì không được tiếp tục sử dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự để coi đó là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Ví dụ điển hình: Tội tham ô tài sản

Giả sử một bị cáo thực hiện hành vi tham ô tài sản 03 lần, với tổng số tiền chiếm đoạt lên tới 1 tỷ đồng:

• Lần 1: 500 triệu đồng
• Lần 2: 300 triệu đồng
• Lần 3: 200 triệu đồng

Trong trường hợp này, hành vi phạm tội đồng thời có hai yếu tố:

1. “Phạm tội 2 lần trở lên” – thuộc điểm c khoản 2 Điều 353 Bộ luật Hình sự;
2. “Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 1 tỷ đồng trở lên” – thuộc điểm a khoản 4 Điều 353 Bộ luật Hình sự.

Theo Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, bị cáo sẽ bị truy cứu theo khung hình phạt cao nhất tại khoản 4 Điều 353, còn tình tiết “phạm tội 2 lần trở lên” sẽ không tiếp tục bị áp dụng là tình tiết tăng nặng theo Điều 52.

Điều này nhằm bảo đảm nguyên tắc không xử lý một tình tiết hai lần theo hướng bất lợi cho người phạm tội.

Góc nhìn của Luật sư Minh Long – Công ty Luật Dragon

Theo LS Minh Long, việc Tòa Phúc thẩm TANDTC ban hành Thông báo 4559/RKN-TPT1 mang nhiều ý nghĩa thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh nhiều địa phương vẫn tồn tại tình trạng áp dụng sai hoặc chưa thống nhất tinh thần của Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP.

Luật sư Minh Long phân tích:

“Một trong những nguyên tắc cốt lõi của pháp luật hình sự là bảo đảm công bằng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự. Nếu một tình tiết đã được dùng để xác định khung hình phạt thì không thể tiếp tục sử dụng chính tình tiết đó để làm căn cứ tăng nặng trách nhiệm hình sự thêm lần nữa. Điều này dễ dẫn tới việc lượng hình vượt quá tính chất, mức độ nguy hiểm thực tế của hành vi.”

Theo quan điểm của ông, việc một số tòa án địa phương vẫn áp dụng đồng thời tình tiết “Phạm tội 2 lần trở lên” vừa để định khung vừa để tăng nặng theo Điều 52 là biểu hiện của “double counting” (tính trùng tình tiết) – một lỗi nghiệp vụ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mức án của bị cáo.

Ngoài ra, Thông báo rút kinh nghiệm lần này còn mang tính cảnh báo đối với đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân trong việc cập nhật kịp thời văn bản hướng dẫn mới, tránh phát sinh án bị sửa, hủy ở cấp phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm.

Ý nghĩa thực tiễn đối với người dân và doanh nghiệp

Việc hiểu đúng quy định này đặc biệt quan trọng đối với:

• Người bị điều tra, truy tố, xét xử trong các vụ án hình sự;
• Luật sư bào chữa khi tranh luận về tình tiết tăng nặng;
• Doanh nghiệp, cán bộ quản lý trong các vụ án kinh tế, tham nhũng;
• Những người có nguy cơ bị áp dụng sai khung hình phạt.

Một tình tiết bị áp dụng sai có thể dẫn đến mức hình phạt nặng hơn nhiều năm tù, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi pháp lý của bị can, bị cáo.

Kết luận

Thông báo 4559/RKN-TPT1 của TANDTC không chỉ là văn bản rút kinh nghiệm đơn thuần mà còn là bước đi quan trọng nhằm chuẩn hóa việc áp dụng pháp luật hình sự trên phạm vi toàn quốc, bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và không làm bất lợi quá mức cho người phạm tội.

Trong tố tụng hình sự, đôi khi chỉ một tình tiết tăng nặng được áp dụng đúng hay sai cũng có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn về mức án. Vì vậy, việc nắm chắc các hướng dẫn mới của TANDTC là điều bắt buộc đối với cả cơ quan tiến hành tố tụng lẫn người tham gia tố tụng.

Tư vấn pháp lý bởi Công ty Luật Dragon
Hotline: 0983.019.109 
Đồng hành bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng trong các vụ việc hình sự, dân sự và doanh nghiệp.