“Đánh gậy bản quyền” trên nền tảng số

BÀI ĐÁNH GIÁ VÀ QUAN ĐIỂM PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ NGUYỄN MINH LONG – CÔNG TY LUẬT DRAGON

VỤ VIỆC: BH MEDIA VÀ LOẠT NGHI VẤN “ĐÁNH GẬY BẢN QUYỀN” TRÊN NỀN TẢNG SỐ DƯỚI GÓC NHÌN PHÁP LÝ HÌNH SỰ

Thời gian gần đây, dư luận đặc biệt quan tâm đến việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), liên quan đến Công ty Cổ phần Thương mại và Dịch vụ Truyền thông Bihaco (BH Media) cùng nhiều doanh nghiệp khác như Lululola, 1900 Group, Mây Sài Gòn, Giọng ca để đời.

Với tư cách là Luật sư tại Công ty Luật Dragon, tôi xin có một số đánh giá và quan điểm pháp lý khách quan về hành vi của BH Media – một chủ thể đã nhiều năm qua liên tục vướng ồn ào về quyền tác giả, đặc biệt là hành vi “đánh gậy bản quyền” trên nền tảng số.

Thứ nhất, về bản chất pháp lý của hành vi “đánh gậy bản quyền” (copyright trolling) của BH Media

Theo hồ sơ sự việc, BH Media đã nhiều lần bị các nhạc sĩ, tác giả như nhạc sĩ Giáng Son, Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tố cáo về việc lợi dụng cơ chế bảo vệ bản quyền tự động của YouTube (hệ thống Content ID) để xác nhận quyền sở hữu đối với nhiều tác phẩm âm nhạc mà đơn vị này không phải là chủ sở hữu hợp pháp. Hành vi này, dưới góc nhìn pháp lý, cấu thành dấu hiệu của việc chiếm đoạt quyền tác giả, gây thiệt hại nghiêm trọng đến quyền lợi hợp pháp của các tác giả thực sự.

Việc BH Media – vốn chỉ được mua lại bản phối hoặc bản ghi âm từ một CD phát hành trước đó (ví dụ “Giấc mơ trưa”), sau đó tự ý xác lập quyền chủ sở hữu trên nền tảng số và “gậy” lại ngay cả đối với tác giả của ca khúc – là hành vi vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc cơ bản của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam. Quyền tác giả phát sinh kể từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, thuộc về người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm, trừ trường hợp chuyển giao theo hợp đồng hoặc theo quy định pháp luật. Việc BH Media không phải là tác giả, cũng không được chuyển nhượng quyền tác giả gốc, thì không thể có tư cách khởi kiện hay yêu cầu xử lý vi phạm bản quyền đối với các tác phẩm đó.

Thứ hai, về sự cố “tắt tiếng Quốc ca” – bài học điển hình về lạm quyền

Sự việc năm 2021, phần Quốc ca của đội tuyển Việt Nam trong trận đấu với Lào tại AFF Cup bị tắt tiếng trên YouTube với lý do “bản quyền âm nhạc” là một dấu hiệu cảnh báo rõ ràng về việc lợi dụng cơ chế tự động của nền tảng xuyên biên giới. Dù BH Media phủ nhận trách nhiệm, nhưng việc một đơn vị có lịch sử “đánh gậy” lại đang nắm giữ hệ thống bản ghi âm, bản ghi hình liên quan đến nhiều ca khúc lớn, trong đó có các tác phẩm mang tính lịch sử, cách mạng, dân gian – vốn thuộc sở hữu của toàn dân tộc hoặc được bảo hộ vô thời hạn – là một thực tế đáng báo động. Hành vi yêu cầu tắt tiếng Quốc ca, dù chủ động hay bị động, đã xúc phạm đến giá trị thiêng liêng của quốc gia, đồng thời cho thấy lỗ hổng pháp lý khi các nền tảng xuyên biên giới áp dụng cơ chế bảo vệ bản quyền một cách máy móc, thiếu sự đối chiếu với luật pháp quốc gia.

Thứ ba, trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự

Việc Bộ Công an khởi tố vụ án hình sự đối với BH Media và các bị can, trong đó có Tổng giám đốc Nguyễn Hải Bình (đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền Tác giả Việt Nam), là hoàn toàn có cơ sở pháp lý. Điều 225 BLHS quy định tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” với khung hình phạt từ phạt tiền đến phạt tù có thời hạn, khi hành vi “sao chép, phân phối, trưng bày, truyền đạt đến công chúng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình” mà không được phép của chủ thể quyền, với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên, hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng trở lên.

Với hệ sinh thái kênh YouTube, livestream, bán vé biểu diễn trực tiếp của BH Media và các đơn vị liên quan (Lululola, Mây Sài Gòn, 1900 Group, Giọng ca để đời), doanh thu thu được từ việc khai thác các tác phẩm có vi phạm bản quyền là rất lớn, có thể lên đến hàng chục tỷ đồng. Hành vi “đánh gậy” không chỉ nhằm thu lợi bất chính từ quảng cáo, mà còn được sử dụng để vô hiệu hóa các kênh biểu diễn hợp pháp khác, thậm chí gây áp lực lên chính tác giả. Đây là hành vi có tính chất chuyên nghiệp, có tổ chức, xâm phạm trên diện rộng, do đó việc xử lý hình sự là cần thiết để răn đe và bảo vệ môi trường sáng tạo lành mạnh.

Thứ tư, quan điểm của Luật sư Nguyễn Minh Long

Tôi cho rằng, vụ án BH Media là một hồi chuông cảnh tỉnh đối với thị trường nội dung số Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc khai thác bản quyền là chính đáng và cần được khuyến khích, song không thể lợi dụng kẽ hở công nghệ và sự yếu kém trong thực thi pháp luật để “đánh gậy”, trục lợi bất chính. Hành vi của BH Media không chỉ vi phạm pháp luật Việt Nam mà còn đi ngược lại thông lệ quốc tế về bảo hộ quyền tác giả (Công ước Berne, Hiệp định TRIPS).

Tôi đề nghị cơ quan điều tra tiếp tục làm rõ trách nhiệm của từng cá nhân, đặc biệt là vai trò chỉ đạo, tổ chức của ông Nguyễn Hải Bình. Đồng thời, các nền tảng xuyên biên giới như YouTube cần phải hợp tác chặt chẽ với cơ quan chức năng Việt Nam để xác thực chính xác chủ thể quyền, tránh tình trạng lạm dụng cơ chế tự động. Đối với cộng đồng sáng tạo, đây là lúc cần mạnh mẽ bảo vệ quyền lợi của mình thông qua các hợp đồng rõ ràng, đăng ký quyền tác giả và sẵn sàng khởi kiện khi bị xâm phạm.

Tóm lại, “đánh gậy bản quyền” không còn là một vi phạm hành chính đơn thuần mà đã đến mức phải chịu trách nhiệm hình sự. Vụ án BH Media sẽ là tiền lệ quan trọng để làm sạch thị trường nội dung số, bảo vệ quyền lợi chính đáng của những người nghệ sĩ chân chính.

Luật sư Nguyễn Minh Long
Công ty Luật Dragon