Xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội: Giải pháp nhân văn hay “nương tay” với tội phạm?

Trong bối cảnh tình trạng tội phạm ngày càng có xu hướng trẻ hóa, việc xử lý người chưa thành niên (NCTN) phạm tội luôn là bài toán khó đối với cơ quan tiến hành tố tụng. Một mặt phải bảo đảm tính răn đe của pháp luật, mặt khác cần đặt trọng tâm vào giáo dục, phục hồi và tạo cơ hội sửa sai cho các em. Chính vì vậy, cơ chế “xử lý chuyển hướng” được xem là bước tiến lớn trong chính sách hình sự của Việt Nam đối với người chưa thành niên.

Xử lý chuyển hướng – từ quy định sơ khai đến cơ chế pháp lý hoàn chỉnh

Trước đây, khái niệm “xử lý chuyển hướng” chưa từng được ghi nhận chính thức trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, trên thực tế, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã đặt nền móng cho cơ chế này thông qua các biện pháp như hòa giải tại cộng đồng, giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Theo Điều 94 Bộ luật Hình sự, cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc tòa án có thể phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức hòa giải đối với người chưa thành niên phạm tội trong những trường hợp nhất định, khi bị hại đồng ý hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự. Người vi phạm có trách nhiệm xin lỗi, bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả.

Song song đó, Điều 95 và Điều 96 Bộ luật Hình sự cũng cho phép áp dụng biện pháp giáo dục tại địa phương hoặc đưa vào trường giáo dưỡng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, nhằm quản lý, giáo dục thay vì xử lý nghiêm khắc bằng hình phạt tù.

Tuy nhiên, những quy định trước đây còn rời rạc, thiếu tính thống nhất, trình tự áp dụng chưa rõ ràng, dẫn đến thực tiễn triển khai còn nhiều vướng mắc.

Sự ra đời của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 đã tạo ra bước ngoặt quan trọng khi lần đầu tiên xây dựng một cơ chế pháp lý tương đối toàn diện về xử lý chuyển hướng, xác lập đầy đủ khái niệm, nguyên tắc, điều kiện, đối tượng áp dụng và các biện pháp cụ thể.

Theo luật này, xử lý chuyển hướng được hiểu là hệ thống biện pháp giám sát, giáo dục và phòng ngừa dành cho người chưa thành niên phạm tội, với mục tiêu ưu tiên phục hồi, thay đổi hành vi thay vì chỉ tập trung trừng phạt.

Mục tiêu cốt lõi: giáo dục thay vì chỉ trừng phạt

Điểm tiến bộ nổi bật của xử lý chuyển hướng nằm ở tư duy “giáo dục trước, chế tài sau”. Thay vì đưa người chưa thành niên ngay vào quy trình tố tụng nghiêm ngặt hoặc áp dụng hình phạt tù, pháp luật tạo cơ hội để các em sửa chữa sai lầm trong môi trường ít tổn thương hơn.

Biện pháp này hướng đến nhiều mục tiêu quan trọng như:

• Xử lý kịp thời hành vi vi phạm để ngăn chặn nguy cơ tái phạm.
• Giúp người chưa thành niên nhận thức được sai lầm, thay đổi hành vi và phục hồi nhân cách.
• Thúc đẩy hòa giải với bị hại, tạo điều kiện khắc phục hậu quả và chữa lành tổn thương.
• Tăng vai trò của gia đình và cộng đồng trong giáo dục trẻ.
• Hạn chế tác động tiêu cực từ quy trình tố tụng hình sự vốn có thể ảnh hưởng lớn đến tâm lý của người chưa trưởng thành.
• Tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng và giảm nguy cơ tái phạm.

Quan điểm của Luật sư Nguyễn Minh Long – Công ty Luật Dragon

LS Nguyễn Minh Long cho rằng:

“Người chưa thành niên phạm tội là nhóm đối tượng đặc biệt bởi nhận thức pháp luật, khả năng kiểm soát hành vi và tâm sinh lý vẫn đang trong quá trình phát triển. Nếu chỉ nhìn nhận các em như một ‘tội phạm’ để xử lý bằng tư duy trừng phạt thì rất dễ đẩy các em vào mặc cảm, xa rời cơ hội phục hồi.”

Theo Luật sư Long, chính sách xử lý chuyển hướng không phải là “nương tay với tội phạm”, mà là cách tiếp cận khoa học và nhân văn nhằm giảm nguy cơ tái phạm.

“Điều quan trọng không phải là xử thật nặng, mà là xử đúng cách. Một đứa trẻ lầm đường nếu được can thiệp đúng thời điểm bằng giáo dục, tâm lý, định hướng nghề nghiệp và sự đồng hành của gia đình thì hoàn toàn có thể trở thành công dân tốt.”

Tuy nhiên, Luật sư Nguyễn Minh Long cũng nhấn mạnh rằng việc áp dụng cần được thực hiện chặt chẽ, tránh bị lạm dụng:

“Không phải mọi trường hợp người chưa thành niên phạm tội đều được chuyển hướng xử lý. Pháp luật đã đặt ra những giới hạn rất rõ, đặc biệt với các hành vi đặc biệt nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm, ma túy hoặc trường hợp tái phạm nguy hiểm. Tính nhân văn phải đi cùng sự nghiêm minh.”

Ai được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng?

Không phải bất kỳ người chưa thành niên nào phạm tội cũng được áp dụng cơ chế này.

Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, đối tượng áp dụng phải là người đã bị khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử với tư cách bị can, bị cáo và thuộc các nhóm được luật cho phép.

Đặc biệt, để được xem xét xử lý chuyển hướng cần đáp ứng đủ ba điều kiện bắt buộc:

1. Có căn cứ chứng minh người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội.
2. Người chưa thành niên thừa nhận hành vi phạm tội.
3. Đồng ý bằng văn bản về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Đồng thời, luật cũng loại trừ các trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, tái phạm nguy hiểm hoặc liên quan đến một số tội danh nghiêm trọng về ma túy, xâm hại tình dục.

12 biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật năm 2024

Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, bao gồm:

• Khiển trách
• Xin lỗi bị hại
• Bồi thường thiệt hại
• Giáo dục tại xã, phường, thị trấn
• Quản thúc tại gia đình
• Hạn chế khung giờ đi lại
• Cấm tiếp xúc với các đối tượng có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới
• Cấm đến địa điểm có nguy cơ phát sinh hành vi vi phạm
• Tham gia học tập, dạy nghề
• Điều trị hoặc tư vấn tâm lý
• Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng
• Giáo dục tại trường giáo dưỡng

Đây là hệ thống biện pháp tương đối toàn diện, cho phép cá thể hóa việc xử lý theo độ tuổi, mức độ vi phạm, môi trường sống và khả năng phục hồi của từng trường hợp.

Để luật đi vào thực tiễn cần gì?

Dù mang tính tiến bộ, nhưng để cơ chế xử lý chuyển hướng phát huy hiệu quả thực tế cần nhiều yếu tố đồng bộ như:

• Nâng cao năng lực của đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán làm việc với người chưa thành niên.
• Tăng cường tuyên truyền pháp luật trong trường học và cộng đồng.
• Sớm ban hành đầy đủ văn bản hướng dẫn thi hành.
• Đầu tư môi trường làm việc thân thiện với trẻ em trong quá trình tố tụng.
• Nâng cao chất lượng hoạt động của các trường giáo dưỡng và hệ thống công tác xã hội.

Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Minh Long

Theo Luật sư Nguyễn Minh Long, thành công của cơ chế xử lý chuyển hướng không chỉ nằm ở văn bản luật mà phụ thuộc rất lớn vào cách thực thi:

“Nếu gia đình bỏ mặc, nhà trường thiếu phối hợp và chính quyền địa phương xem đây chỉ là thủ tục hành chính thì rất khó đạt mục tiêu phục hồi. Đây phải là trách nhiệm liên ngành, liên cộng đồng, lấy sự thay đổi của người chưa thành niên làm trung tâm.”

Kết luận

Việc xây dựng cơ chế xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội là xu hướng phù hợp với pháp luật quốc tế và thể hiện rõ tính nhân văn của nền tư pháp Việt Nam. Tuy nhiên, nhân văn không đồng nghĩa với dễ dãi. Mọi quyết định áp dụng cần được cân nhắc kỹ lưỡng giữa yếu tố giáo dục, khả năng phục hồi của người vi phạm và sự an toàn của cộng đồng.

Như quan điểm của Luật sư Nguyễn Minh Long – Công ty Luật Dragon, mục tiêu cuối cùng của pháp luật đối với người chưa thành niên không phải là “đóng cánh cửa tương lai”, mà là tạo cơ hội để các em sửa sai, trưởng thành và không tái phạm.